Баламалы өнімдер үшін баламалы реттеу

Коммерсантъ хабарлағандай, никотинді жеткізудің баламалы құралдарын (НЖБҚ) сату жыл сайын өсіп келе жатқан жаңа нарықты реттеу қажеттілігі туралы мәселе сөзсіз қойылуда. Әр елдің үкіметтері оны басқаша шешеді. Кейбіреулер осы жаңа категорияны реттеу үшін жеке заңнама енгізеді, басқалары темекі нарығында қолданылатын ережелерді басшылыққа алады, ал үшіншілері темекі шегушілердің денсаулығы үшін қауіп-қатерді төмендету әлеуеті бар деген дәлелдерді елемей, тіпті инновациялық өнімдерді пайдалануға тыйым салады. Жаңа өнімдерге қатысты құқықтық өріс қалыптастыру кезеңінде тұр. Бірақ қазірдің өзінде жеткілікті мысалдар бар.

Ұлттық денсаулық институты алаңында никотинді жеткізудің электрондық құралдарының ықтимал зияны туралы мәселені талқылауда Италияның тәжірибесі қызықты болды. Мұндай заттарды тұтынудың салдарларын бағалауға химиялық заттарға, фармакологияға, эксперименттік токсикологияға және клиникалық эпидемиологияға байланысты сала мамандарын шақырды, олар өнімге өнімнің денсаулығы үшін төмен қаупі туралы тұтынушыны хабардар ететін таңбалауды қою керек пе, жоқ па туралы қорытынды шешім қабылдайды.

Мүмкін, НЖБҚ нарығын реттеудің ең маңызды амалын Ұлыбритания көрсетті. Елімізде бірнеше жыл бойы жүргізілген зерттеулердің нәтижесі 2015 жылдың тамыз айында Англия Денсаулық сақтау департаментінің сайтында пайда болған тәуелсіз сарапшылардың адам денсаулығына НЖБҚ-ны пайдалану әсері туралы есеп болды. Онда мұндай құрылғылар әдеттегі темекіден 95% қауіпсіз екендігі туралы қорытынды бар.

Британдық ғалымдардың болжамына сәйкес, егер елдің азаматтары классикалық темекіден олардың электрондық баламаларына көше бастаса,  елде темекі шегуден болатын жыл сайынғы өлім-жітім ауқымы жылына 89 мыңнан 4 мың адамға дейін төмендеуі мүмкін. Нәтижесінде электрондық темекіні темекі шегуден бас тарту құралы ретінде пайдалану туралы ұсыныс әлемдік тәжірибеде алғаш рет Ұлыбритания Денсаулық сақтау министрлігі өткізетін денсаулықты қорғау жөніндегі ұлттық ақпараттық кампанияға кірді.

2017 жылдың шілде айында Біріккен Корольдіктің билігі 2017-2022 жылдарға арналған «Темекіні бақылау жоспары – темекі шекпейтін ұрпаққа» жоспарын қабылдады. Құжат Ұлыбританияда ересектер арасында темекі шегудің таралуын 12% (қазір 15,5%) деңгейіне дейін қысқартуды мақсат етіп отыр. Жоспар бойынша, адамдарға темекіні тастауға көмектесу денсаулыққа зиян келтіру қаупін азайтуға ықпал ететін инновациялық технологиялар, сондай-ақ темекі шегуге аз қауіпті баламалардың қол жетімділігін арттыру.

Сондай-ақ, Жаңа Зеландияның шенеуніктері де НЖБҚ-ны пайдалану темекі шегуден анағұрлым қауіпсіз екендігі туралы қорытынды жасады. Олар үкіметті кәмелетке толған темекі шегушілердің инновациялық өнімдерді пайдалануға көшуін ынталандыру бойынша шараларды әзірлеуге шақырды.

НЖБҚ-ға төзімді тағы бір ел Франция болды. 2016 жылы ол жерде теледидардан Франция вейпердерінің бірлестігі түсірген бейнеролик көрсетілді, роликте тұтынушыларға электрондық темекіге ауысудың артықшылықтары түсіндірілген.

Еуропада НЖБҚ реттеуге теңдестірілген көзқарас қазірдің өзінде нәтиже берді. The GlobalStateofTobaccoHarmReduction 2018 есебінің деректеріне сәйкес, дәстүрлі темекі шегуден табысты бас тарту инновациялық өнімдердің арқасында Ұлыбританияда 14% темекі шегушілер, Ирландияда 7% темекі шегушілер және Франция мен Бельгияда 6% темекі шегушілер үшін мүмкін болды.

НЖБҚ салыстырмалы қауіпсіздігі туралы дәлелдермен бәрі келіспейді. Қазір бірқатар елдер, оның ішінде Қазақстан мен Ресей инновациялық өнімдер үшін жеке нормативтік-құқықтық базасы жоқ. Сонымен қатар, жекелеген елдер оларды өз аумағында көргісі келмейді. Қазан айының ортасында Гонконг билігі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы негізінде темекі пайдаланатын барлық электрондық құрылғыларды, соның ішінде түтінсіз технологияға негізделген құрылғыларды қолдануға тыйым салды.

Тәжірибе көрсеткендей, өнімді пайдалануға тыйым салу әрқашан қалаған мақсаттарға әкелмейді. Австралияда никотинді таза түрде дәрігердің ұйғарымы бойынша медициналық мақсатта ғана сатып алуға болатынына қарамастан, ел тұрғындары бұл затты, соның ішінде НЖБҚ арқылы да тұтынуды жалғастыруда. Сонымен қатар, әрбір 20-шы австралиялық темекі шегуші осындай құрылғылардың көмегіне жүгінеді. 50 жастан асқан барлық респонденттер оларды дәстүрлі темекі шегуден бас тарту үшін пайдаланады деп айтады.